<?xml:namespace prefix = o ns = "urn:schemas-microsoft-com:office:office" />

                                      اون جا چه خبره؟  

(یادداشتی بر شعر دهه ی هفتاد)                                     

 

1-                                                                                                       

شعر امروز نیاز مبرمی به (بازاندیشی) دارد.پیش از این در نظریه ی (موقعیت در شعر)بر وجود این مفهوم اصرار ورزیده ام.1                                                                                   

(موقعیت در شعر )رابطه ی تنگاتنگی با(شعر متفاوت )دارد.2-البته نه آن (متفاوطی)که سابق بر این مطرح شده است-(موقعیت در شعر )نظریه ای متفاوت است وهر شعری که بخواهد متفاوت باشد باید در (موقعیت)و بخصوص در(موقعیت متفاوت)قرار بگیرد.لازم به ذکر است  که مرز های این دو آن چنان با هم ادغام شده اند که هر گاه دست بر یکی از آنها بگذاریم همزمان دست بردیگری نیز گذاشته ایم.از این منظر حتی خوانش یک شعر به مثابه ی یک (موقعیت)در نظر گرفته می شود.به این معنا خوانش دیگر امکان  واکاوی متن را در بستر های پیشین از بین می برد ومتن را در موقعیت وبستر جدیدی  قرار می دهد.                                                                    

 

2-                                                                                                                     

 

بازاندیشی( ؟)                                                                                                         

(بازاندیشی)در نظریه ی (موقعیت در شعر)یک مفهوم کلیدی است.وبیشتر از اینکه نشان دهنده ی  تکرار و دور باطل باشد.بیانگر نوعی عمل انتقادی- سیاسی است.در این زمان بازاندیشی تنها استراتژی ای می باشد که با آن می توان به سراغ حوزه هایی چون ادبیات- فلسفه-هنر-فرهنگ-وسیاست رفت.                                                                                                       

باز اندیشی دوباره اندیشیدنی است  که در(دوباره ) اش دیگر اندیشه ی قبلی وجود ندارد.باز اندیشی هستی اش را مدیون یک اندیشه ی اولیه می باشدبا این وجود دائما در حال ایجاد گسست با اندیشه ی ابتدایی خود است.وحتی  به سمت انتقاد از آن اندیشه حرکت می کند.                        

بدین  ترتیب باز اندیشی جهشی  از یک اندیشه است.  و بگونه ای  واسازی اندیشه می باشد . دراین مرحله گفته ها را مرور می کنیم ولی نا گفته  ها را برجسته می سازیم. پس آن چه را که می گوییم چیزی نیست که در ابتدا می گفتیم. واگویه می کنیم - ولی در واگویه  آنچه را که قبل از این  بیان می کردیم دیگر بیان نمی شود.بلکه واگویه (موقعیتی )جدید برای گزاره هاست.                      

3-                                                                                                                     

 

چندی پیش  در حال کار روی متنی در مورد هوشنگ ایرانی بودم که بطور ناگهانی وجادویی وارد نقد شعر دهه ی هفتاد شدم. این اتفاق در چند متن دیگر که در نظر اول موضوعی متفاوت  با دهه ی هفتاد داشتند نیز رخ داد. پس شاید بی ربط نباشد اگر بگویم  در این مدت  در تمام متن هایی که به نوعی دست به عمل باز اندیشی در آنها زده ام  وبر روی موضوعات مختلفی  که در ظاهر هیچ ارتباطی هم باشعر دهه ی هفتاد نداشته اند کار کرده ام دهه ی هفتاد بصورتی جادویی با این متن ها دیالکتیک برقرار کرده وقسمتی از خود را در آ نها به نمایش گذاشته است                     

-این جادو در کجای دهه ی هفتاد پنهان است؟                                                                 

-اون(جا)چه خبره؟                                                                                                 

شاید ذکر این موضوع بی ربط نبا شدکه در دهه ی هفتاد متون اندیشه ای  زیادی به فارسی ترجمه شدند .و این ترجمه ها نقش مهمی در شکل گرفتن اندیشه ی شاعران هفتاد بازی کردند.این متون گر چه بیشتربه توضیح وتبیین اندیشه هایی چون فرمالیست-ساختار گرایی-وپساساختار گرایی دست می زدند .اما برای جامعه ی ادبی -تفکری آن زمان ایران آن  بخش از تفکر مورد توجه واستقبال قرارگرفت که مربوط به اندیشه های نقادانه ی پسا ساختار گرایی وپست مدرنیسم می شد.

بدین ترتیب اگر دهه ی هفتاد را به دو نیمه تقسیم کنیم کفه ی نیمه ی دوم به واسطه ی همین ترجمه ها از نظر حرکت تفکری سنگین تراز نیمه ی اول به نظر می رسد ولی همان طور که در ادامه ی این متن به آن خواهم پرداخت .  در نهایت هم نیمه ی اول وهم نیمه دوم به لحاظ ایجاد نوعی کلان روایت برای شعر به یک نقطه ی واحد ختم می شوند وتفاوت آنها با هم در آشنا زدایی و اجرا یی دیگر از شعرو تسلط عنصر زبان بر دیگر عناصر در شعر می باشد.                                    

نیمه ی اول دهه ی هفتاد به نوعی ادامه ی شعر دهه ی شصت است .شعر هایی ایماژیستی با شکل های ذهنی وفرم ارگانیکی تعیین شده .رفتار خاص والبته اتوماتیزه شده با زبان که بحرانی کاذب را بوجود آورد .آن چنانی که عدم وجود تفکر ادبی پویا در نزد شاعران این دوره کاملا وبه وضوح به چشم می آید . اما نیمه ی دوم این دهه که توام با تفکرات فلسفی –ادبی غرب بود خود مولد وتاثیر گذار برشعر وحتی جو وادبیات سیاسی بود اما در ادامه این تاثیر به صورت معکوس از اوضاع سیاسی به شعر منتقل می شود.و البته آسیب هایی به شعر این دوره می رساند.            

   4-                                                                                                                    

"خطاب به پروانه ها"ی دکتر رضا برهنی اولین جهش وتلاش به سمت گسست از یک مقطع شعری به مقطع دیگر به حساب می آید.براهنی در موخره ی این کتاب "چرا من دیگرشاعر نیمایی نیستم "هدف اش را نه به فروپاشی شعر نیما یا شعر نیما یی بلکه به فروپاششی تفکر نیما واگر درست بخواهم بگویم اندیشه وعقل مدرن متمرکز می کند.                                                  

 

برای براهنی شعرهای نیما یی یا شاملویی یا حتی حجم در یک جایگاه اندیشه ای قرار دارند.وتمام         آنهااجراهایی متفاوت از نظام کل انداموار وتفکر مدرن وهنر آوانگارد را نشان می دهند     

وی با توجه به نظریات فیلسوفان پست مدرن که مدعی عدم وجود مرجعیت در نوشتاروازطرفدار نسبیت باوری هستند  در پی چند گانگی وپولی فونیک کردن شعر بر می آید.براهنی می خواست  انقطاع تفکری – ادبی ای که پیش از این نیما قادر به انجام آن شده بودرا دوباره وبه شکلی دیگر با هستی و اندیشه ای که خود می تواند در بر گیرنده ی فرهنگ وادبیات وغیره ی... خاص خود باشدرا اجرا نماید.و سپیده دم دیگری برای ادبیات خلق کند یعنی پایان یک مقطع تاریخی –ادبی وآغاز مقطع دیگری از تاریخ وادبیات.                                                                          

براهنی با چند ریتم یا چند ملودی کردن موسیقی شعر وترکیب عروض وبحور مختلف واجرای روایت های متکثری که در آن زمان ها ومکان های ناهم زمان بصورت همزمان به نمایش درمی آیند.همچنین تزریق روان پریشان وپاره پاره وگسسته واسکیزو فرنی به شعر به همراه نحو شکنی –البته بیشتر صرف شکنی- مدعی  این گسست شد.                                                          

اما این پولی فونیک وکثرت گرایی در شعر براهنی نه تنها گسستی را با تفکر مدرن ایجاد نمی کند بلکه ادامه ی آن به شمار می آید به بیان دیگر این کثرت گرایی نیزدر زیر سایه ی عقل مدرن وجهانگستر قرار می گیرد.                                                                                        

این عقل مدرن سعی می کند تمام نا هم زمان ها را بصورتی هم زمان وحدت بخشد وتمام نامتجانس ها را در یک انسجام قرار دهد وتاریخ های ناموزون را موزونیت بخشد حتی آن روان پریشان واسکیزوفرن را زیر سایه ای از نظام وساختار قرار و تنهااز آن به عنوان عنصری برای غریبه گردانی شعر استفاده  کند .                                                                                 

پولی فونیک در نزد براهنی یک نظام است وما هنوز با ساختار در شعر او روبرو هستیم.وبدین گونه است که براهنی از زیر سایه ی عقل جهانگستر خارج نمی شود.                                   

برای مثال می توان به شعر"نگاه چرخان"اشاره کرد."نگاه چرخان "شعر زمان است فرم شعر تکیه بر زمان های ناموزون دارد و می خواهد این نامورونی را برجسته کند.اما با نگاهی دقیق می توانیم به راحتی به این نکته پی ببریم که تمام این زمان ها با نظمی خاص به هم مرتبط می شوند وتمام سطوری که می توانند وباید مستقل عمل کنند در گیر نظام خاصی در شعر می شوند.حتی در این شعر تکیه برسطور خاصی را می بینیم که محور چرخش زمان ها هستندواین سطور خاص در عین ناهمگونی نقش  وحدت بخشیدن به کل شعر را ایفا می کنند .                   

 

براهنی سعی می کند تنوع وکثرت گرایی را به گونه ای جهان گستر ارائه کند و به همین منظوربرای پولی فونیک شکل وفرم خلق می کند.براهنی نافی( شعر) وبدین ترتیب( فرم) نیست تا به عنوان موجودی( فارغ)به متن را رها بخشد. وبا این رویکرد فرمی زمان در "نگاه چرخان" آزاد نمی شود بلکه تنها روال وترتیب عادی خود را از دست می دهد یعنی اگر در حالت طبیعی از گذشته به حال واز حال به  سمت آینده حرکت می کرد در شعر براهنی ممکن است ما اول با آینده بعد گذشته  وبعد با حال مواجه شویم وهمنشینی غیر عادیی از زمان را در شعر وی ببینیم.اما آن چیزی که در اینجا به خوبی قابل رویت است سایه ی نظام بر زمان است و خود این نظام در زیر سایه ی تعقل قرار می گیرد.                                                                                  

زمان  آنگاه آزاد می شود که در یک (آن) گذشته –حال-آینده با( هم) ودر( هم)  قرار بگیرند  بگونه ای که تمام این زمان های ناموزون هم زمان شوندو ما دیگر نتوانیم مرزهای آنها راازهم تفکیک کنیم. این حرکت تنها زمانی برای سوژه رخ می دهد که  سوژه-دیگرآن سوژه ی شناسنده ی مدرن نباشد.وتنها درنزد این سوژه است که زمان معنای خود را از دست می دهدوزمان هادر موقعیتی همزمان قرارمی گیرندوتمام این زمان ها در هم غرق می شوند.                               

  مشکل   آقای براهنی در این است که به مقوله ی پولی فونیک به عنوان یک شگرد می نگردنه یک تفکروتا وقتی که وی از واژگانی چون آشنا زدایی –شگرد- فرم وشکل وهارمونی که در بسترنقادی- ادبی مدرن کاربرد داشتند استفاده می کند از وی انتظار گسست ادبی –هنری نمی توان داشت.وقتی وی پولی فونیک را به عنوان یک شگرد وصورتی برای آشنا زدایی ورسیدن به یک فرم ویک هارمونی خاص تلقی می کند انگارکه دارد به پولی فونیک از نظر گاه مدرنیسم می نگرد واز همین رو آثار وی آثاری شگرد گرا –نخبه باوروخرد محوری هستندوتمامی این ویژگی ها از ویژگی های مدرنیسم است .از این منظر حتی  شاگردان براهنی که بخشی از پیکره ی شعردهه ی هفتاد محسوب می شوند نیزشعرشان از این ویژگی ها برخوردار ا ست.  &

/ 13 نظر / 7 بازدید
نمایش نظرات قبلی
حامد شکوری

سلام مازيار جان / سيو می کنم تا سر فرصت بخونم / بيا به من

مهدی نظری

سلام مازیار بایک غزل به روزم..مقالهتو سیو کردم سر وقت می خونم..سر بز ن

دلسوز غزل فارسی

گاییدن غزل پست مدرنو شروع کردیم فعلا یک شعرو و مطلب توپ تو کونشونه

حميدرضا احمدی

سلام مازیار . سیو کردم بخوانم . با شعر زیبایی از سعیدی سیرجانی به روزم و منتظر حضورت

م.ح.ن.

سلام . مقاله ات را خواندم . فرصت و جای بهتری دست داد راجع به اش و راجع به موضوعاتش مفصل اگر حوصله باشد حرف می زنیم . راستی کتاب و شعرها و مصاحبه ها چه شد ؟ مع السلامه!!

kazem sabzi

سلام. مقاله‌ات را می‌خوانم. اگر مايل بودی در روزنامه راه مردم از کارهايت استفاده کنم برايم پيغام بذار. بای

فرياد ناصري

سلام /مطلب رو سيو کردم /بابت اون نشريه اي که برات نوشته بودم هنوز در گيريم