pashiliha


» صفحه نخست
» عناوين مطالب وبلاگ
» فروردین ٩۱ » خرداد ٩٠ » دی ۸٩ » آذر ۸٩ » آبان ۸٩ » شهریور ۸٩ » امرداد ۸٩ » خرداد ۸٩ » بهمن ۸۸ » آذر ۸۸ » آبان ۸۸ » شهریور ۸۸ » امرداد ۸۸ » تیر ۸۸ » اسفند ۸٦ » دی ۸٦ » آذر ۸٦ » آبان ۸٦ » مهر ۸٦ » اردیبهشت ۸٦ » اسفند ۸٥ » بهمن ۸٥ » دی ۸٥ » شهریور ۸٥ » امرداد ۸٥ » تیر ۸٥ » خرداد ۸٥ » اردیبهشت ۸٥ » بهمن ۸٤ » دی ۸٤ » آبان ۸٤ » مهر ۸٤ » شهریور ۸٤ » امرداد ۸٤ » تیر ۸٤ » خرداد ۸٤ » بهمن ۸۳ » دی ۸۳ » آذر ۸۳ » آبان ۸۳ » شهریور ۸۳
» کانون ادبی دانشگاه باهنر کرمان
» محمد علی نیک طبع
» آفریدگاران فروتن شعر
» سرزمین سونات ها
» علی رضا پنجه‌ای
» آرش نصرت الهی
» رضا زنگی آبادی
» داریوش معمار
» روح الله باقری
» احمد اکبرپور
» علی ملازاده
» عصرآدينه
» واگویه ها
» چلچله
» نجمه زارعی
» بهزاد خواجات
» فرهاد کریمی
» پرستو ارسطو
» محمد شریفی نعمت آباد
» مصطفی خزایی
» mehri jafari
» zahra kohandel
» ابوالفضل پاشا
» محمد حسن مرتجا



  ۱۳۸٤/٤/٢٩

                               

                                      اون جا چه خبره؟  

(یادداشتی بر شعر دهه ی هفتاد)                                     

 

1-                                                                                                       

شعر امروز نیاز مبرمی به (بازاندیشی) دارد.پیش از این در نظریه ی (موقعیت در شعر)بر وجود این مفهوم اصرار ورزیده ام.1                                                                                   

(موقعیت در شعر )رابطه ی تنگاتنگی با(شعر متفاوت )دارد.2-البته نه آن (متفاوطی)که سابق بر این مطرح شده است-(موقعیت در شعر )نظریه ای متفاوت است وهر شعری که بخواهد متفاوت باشد باید در (موقعیت)و بخصوص در(موقعیت متفاوت)قرار بگیرد.لازم به ذکر است  که مرز های این دو آن چنان با هم ادغام شده اند که هر گاه دست بر یکی از آنها بگذاریم همزمان دست بر دیگری نیز گذاشته ایم.از این منظر حتی خوانش یک شعر به مثابه ی یک (موقعیت)در نظر گرفته می شود.به این معنا خوانش دیگر امکان  واکاوی متن را در بستر های پیشین از بین می برد ومتن را در موقعیت وبستر جدیدی  قرار می دهد.                                                                    

 

2-                                                                                                                     

 

بازاندیشی( ؟)                                                                                                         

(بازاندیشی)در نظریه ی (موقعیت در شعر)یک مفهوم کلیدی است.وبیشتر از اینکه نشان دهنده ی  تکرار و دور باطل باشد.بیانگر نوعی عمل انتقادی- سیاسی است.در این زمان بازاندیشی تنها استراتژی ای می باشد که با آن می توان به سراغ حوزه هایی چون ادبیات- فلسفه-هنر-فرهنگ-وسیاست رفت.                                                                                                       

باز اندیشی دوباره اندیشیدنی است  که در(دوباره ) اش دیگر اندیشه ی قبلی وجود ندارد.باز اندیشی هستی اش را مدیون یک اندیشه ی اولیه می باشدبا این وجود دائما در حال ایجاد گسست با اندیشه ی ابتدایی خود است.وحتی  به سمت انتقاد از آن اندیشه حرکت می کند.                        

بدین  ترتیب باز اندیشی جهشی  از یک اندیشه است.  و بگونه ای  واسازی اندیشه می باشد . دراین مرحله گفته ها را مرور می کنیم ولی نا گفته  ها را برجسته می سازیم. پس آن چه را که می گوییم چیزی نیست که در ابتدا می گفتیم. واگویه می کنیم - ولی در واگویه  آنچه را که قبل از این  بیان می کردیم دیگر بیان نمی شود.بلکه واگویه (موقعیتی )جدید برای گزاره هاست.                      

3-                                                                                                                     

 

چندی پیش  در حال کار روی متنی در مورد هوشنگ ایرانی بودم که بطور ناگهانی وجادویی وارد نقد شعر دهه ی هفتاد شدم. این اتفاق در چند متن دیگر که در نظر اول موضوعی متفاوت  با دهه ی هفتاد داشتند نیز رخ داد. پس شاید بی ربط نباشد اگر بگویم  در این مدت  در تمام متن هایی که به نوعی دست به عمل باز اندیشی در آنها زده ام  وبر روی موضوعات مختلفی  که در ظاهر هیچ ارتباطی هم باشعر دهه ی هفتاد نداشته اند کار کرده ام دهه ی هفتاد بصورتی جادویی با این متن ها دیالکتیک برقرار کرده وقسمتی از خود را در آ نها به نمایش گذاشته است                     

-این جادو در کجای دهه ی هفتاد پنهان است؟                                                                 

-اون(جا)چه خبره؟                                                                                                 

شاید ذکر این موضوع بی ربط نبا شدکه در دهه ی هفتاد متون اندیشه ای  زیادی به فارسی ترجمه شدند .و این ترجمه ها نقش مهمی در شکل گرفتن اندیشه ی شاعران هفتاد بازی کردند.این متون گر چه بیشتربه توضیح وتبیین اندیشه هایی چون فرمالیست-ساختار گرایی-وپساساختار گرایی دست می زدند .اما برای جامعه ی ادبی -تفکری آن زمان ایران آن  بخش از تفکر مورد توجه واستقبال قرارگرفت که مربوط به اندیشه های نقادانه ی پسا ساختار گرایی وپست مدرنیسم می شد.

بدین ترتیب اگر دهه ی هفتاد را به دو نیمه تقسیم کنیم کفه ی نیمه ی دوم به واسطه ی همین ترجمه ها از نظر حرکت تفکری سنگین تراز نیمه ی اول به نظر می رسد ولی همان طور که در ادامه ی این متن به آن خواهم پرداخت .  در نهایت هم نیمه ی اول وهم نیمه دوم به لحاظ ایجاد نوعی کلان روایت برای شعر به یک نقطه ی واحد ختم می شوند وتفاوت آنها با هم در آشنا زدایی و اجرا یی دیگر از شعرو تسلط عنصر زبان بر دیگر عناصر در شعر می باشد.                                    

نیمه ی اول دهه ی هفتاد به نوعی ادامه ی شعر دهه ی شصت است .شعر هایی ایماژیستی با شکل های ذهنی وفرم ارگانیکی تعیین شده .رفتار خاص والبته اتوماتیزه شده با زبان که بحرانی کاذب را بوجود آورد .آن چنانی که عدم وجود تفکر ادبی پویا در نزد شاعران این دوره کاملا وبه وضوح به چشم می آید . اما نیمه ی دوم این دهه که توام با تفکرات فلسفی –ادبی غرب بود خود مولد وتاثیر گذار برشعر وحتی جو وادبیات سیاسی بود اما در ادامه این تاثیر به صورت معکوس از اوضاع سیاسی به شعر منتقل می شود.و البته آسیب هایی به شعر این دوره می رساند.            

   4-                                                                                                                    

"خطاب به پروانه ها"ی دکتر رضا برهنی اولین جهش وتلاش به سمت گسست از یک مقطع شعری به مقطع دیگر به حساب می آید.براهنی در موخره ی این کتاب "چرا من دیگرشاعر نیمایی نیستم "هدف اش را نه به فروپاشی شعر نیما یا شعر نیما یی بلکه به فروپاششی تفکر نیما واگر درست بخواهم بگویم اندیشه وعقل مدرن متمرکز می کند.                                                  

 

برای براهنی شعرهای نیما یی یا شاملویی یا حتی حجم در یک جایگاه اندیشه ای قرار دارند.وتمام         آنهااجراهایی متفاوت از نظام کل انداموار وتفکر مدرن وهنر آوانگارد را نشان می دهند     

وی با توجه به نظریات فیلسوفان پست مدرن که مدعی عدم وجود مرجعیت در نوشتاروازطرفدار نسبیت باوری هستند  در پی چند گانگی وپولی فونیک کردن شعر بر می آید.براهنی می خواست  انقطاع تفکری – ادبی ای که پیش از این نیما قادر به انجام آن شده بودرا دوباره وبه شکلی دیگر با هستی و اندیشه ای که خود می تواند در بر گیرنده ی فرهنگ وادبیات وغیره ی... خاص خود باشدرا اجرا نماید.و سپیده دم دیگری برای ادبیات خلق کند یعنی پایان یک مقطع تاریخی –ادبی وآغاز مقطع دیگری از تاریخ وادبیات.                                                                          

براهنی با چند ریتم یا چند ملودی کردن موسیقی شعر وترکیب عروض وبحور مختلف واجرای روایت های متکثری که در آن زمان ها ومکان های ناهم زمان بصورت همزمان به نمایش درمی آیند.همچنین تزریق روان پریشان وپاره پاره وگسسته واسکیزو فرنی به شعر به همراه نحو شکنی –البته بیشتر صرف شکنی- مدعی  این گسست شد.                                                          

اما این پولی فونیک وکثرت گرایی در شعر براهنی نه تنها گسستی را با تفکر مدرن ایجاد نمی کند بلکه ادامه ی آن به شمار می آید به بیان دیگر این کثرت گرایی نیزدر زیر سایه ی عقل مدرن وجهانگستر قرار می گیرد.                                                                                        

این عقل مدرن سعی می کند تمام نا هم زمان ها را بصورتی هم زمان وحدت بخشد وتمام نامتجانس ها را در یک انسجام قرار دهد وتاریخ های ناموزون را موزونیت بخشد حتی آن روان پریشان واسکیزوفرن را زیر سایه ای از نظام وساختار قرار و تنهااز آن به عنوان عنصری برای غریبه گردانی شعر استفاده  کند .                                                                                 

پولی فونیک در نزد براهنی یک نظام است وما هنوز با ساختار در شعر او روبرو هستیم.وبدین گونه است که براهنی از زیر سایه ی عقل جهانگستر خارج نمی شود.                                   

برای مثال می توان به شعر"نگاه چرخان"اشاره کرد."نگاه چرخان "شعر زمان است فرم شعر تکیه بر زمان های ناموزون دارد و می خواهد این نامورونی را برجسته کند.اما با نگاهی دقیق می توانیم به راحتی به این نکته پی ببریم که تمام این زمان ها با نظمی خاص به هم مرتبط می شوند وتمام سطوری که می توانند وباید مستقل عمل کنند در گیر نظام خاصی در شعر می شوند.حتی در این شعر تکیه برسطور خاصی را می بینیم که محور چرخش زمان ها هستندواین سطور خاص در عین ناهمگونی نقش  وحدت بخشیدن به کل شعر را ایفا می کنند .                   

 

براهنی سعی می کند تنوع وکثرت گرایی را به گونه ای جهان گستر ارائه کند و به همین منظوربرای پولی فونیک شکل وفرم خلق می کند.براهنی نافی( شعر) وبدین ترتیب( فرم) نیست تا به عنوان موجودی( فارغ)به متن را رها بخشد. وبا این رویکرد فرمی زمان در "نگاه چرخان" آزاد نمی شود بلکه تنها روال وترتیب عادی خود را از دست می دهد یعنی اگر در حالت طبیعی از گذشته به حال واز حال به  سمت آینده حرکت می کرد در شعر براهنی ممکن است ما اول با آینده بعد گذشته  وبعد با حال مواجه شویم وهمنشینی غیر عادیی از زمان را در شعر وی ببینیم.اما آن چیزی که در اینجا به خوبی قابل رویت است سایه ی نظام بر زمان است و خود این نظام در زیر سایه ی تعقل قرار می گیرد.                                                                                  

زمان  آنگاه آزاد می شود که در یک (آن) گذشته –حال-آینده با( هم) ودر( هم)  قرار بگیرند  بگونه ای که تمام این زمان های ناموزون هم زمان شوندو ما دیگر نتوانیم مرزهای آنها راازهم تفکیک کنیم. این حرکت تنها زمانی برای سوژه رخ می دهد که  سوژه-دیگرآن سوژه ی شناسنده ی مدرن نباشد.وتنها درنزد این سوژه است که زمان معنای خود را از دست می دهدوزمان هادر موقعیتی همزمان قرارمی گیرندوتمام این زمان ها در هم غرق می شوند.                               

  مشکل   آقای براهنی در این است که به مقوله ی پولی فونیک به عنوان یک شگرد می نگردنه یک تفکروتا وقتی که وی از واژگانی چون آشنا زدایی –شگرد- فرم وشکل وهارمونی که در بسترنقادی- ادبی مدرن کاربرد داشتند استفاده می کند از وی انتظار گسست ادبی –هنری نمی توان داشت.وقتی وی پولی فونیک را به عنوان یک شگرد وصورتی برای آشنا زدایی ورسیدن به یک فرم ویک هارمونی خاص تلقی می کند انگارکه دارد به پولی فونیک از نظر گاه مدرنیسم می نگرد واز همین رو آثار وی آثاری شگرد گرا –نخبه باوروخرد محوری هستندوتمامی این ویژگی ها از ویژگی های مدرنیسم است .از این منظر حتی  شاگردان براهنی که بخشی از پیکره ی شعردهه ی هفتاد محسوب می شوند نیزشعرشان از این ویژگی ها برخوردار ا ست.                  

از همین جاست که شعار وی مبنی بر بی الگو بودن شعر به شکست می انجامد زیرااینگونه برخورد با شعربه سمت نوعی الگوزایی وبعد تکرار آن الگو پیش می رود.این شعار در اواخر دهه ی هفتاد واوایل دهه ی هشتاد به وسیله ی محمد آزرم به نام شعر(متفاوط) پی گیری شد ولی به علت دنباله روی از همان رفتار های خاص زبانی براهنی به شکست انجامید.البته لازم به ذکر است که شعر متفاوت در نظریه ی( موقعیت در شعر) بگونه ای دیگر در دهه ی هشتاد در حال شکل گیری است.  3                                                                                                 

از این نظر بن مایه ی تفکری شعر در نیمه ی اول دهه ی هفتاد با نیمه دوم دهه ی هفتاد هیچ تغییری نکرده است وتنها شکل صوری شعر در این دو دهه عوض شده است وهر دو نیمه جدا گانه بخشی از تفکر هنری مدرنیسم به حساب می آیند.                                                       

دومین شاعرتاثیر گذاری را که می توان به آن اشاره کردعلی باباچاهی است. وی با کتاب "نم نم بارانم" گسست رسمی خویش را تحت عنوان (شعر پسا نیمایی)اعلان کرد .وحرکت شعری  خویش را دهه ی هفتاد و اوایل دهه ی هشتاد با کتاب های"عقل عذابم می دهد"-"قیافه ام که مشکوک است"ورفته بودم صید نهنگ"ادامه داد.                                                              

وی مانند براهنی سعی در برون رفت از تفکر مدرن ادبی دارد. باباچاهی در موخره ی کتب "نم نم بارانم"و بخصوص "عقل عذابم می دهد"بطور دقیق چگونه متکثر شدن عناصر شعری اش را توضیح می دهد.می توان عناصر شعری باباچاهی را اینگونه بیان کرد:                                 

قرار دادن دوربین در جا هاوموقعیت های مختلف و بیان موقعیت های متناقضو همچنین روان پریشی ای که البته  اجرایی متفاوت نسبت به براهنی دارد.باباچاهی سعی می کند همیشه عقل را مورد تمسخر قرار دهد اما این روان پریشی بصورت آزادانه عمل نمی کند ودر بند شکل ونظام قرار می گیرد وهمانطور که قبلا به آن اشاره شد خود نظام در زیر سایه ی تعقل قرار می گیرد.                                        

عنصر بعدی در شعر باباچاهی دیالوگ هایی است که نظم وترتیب خود را از دست داده اند.وعنصردیگری که از گذشته ی اشعار باباچاهی به شعر (پسا نیمایی) اش راه پیدا کرده است(تغزل) می باشد منتها با این تفاوت که این بار تغزل در بستری جدید تر به نام شعر پسانیمایی  قرار گرفته است وحالت گذشته خود را نفی می کند.                                                         

با این وجود باباچاهی هم مانند براهنی والبته با اجرایی متفاوت نسبت به براهنی با پولی فونیک به عنوان یک فرم برخورد می کند. و خواهان چشم انداز جهان گستری می باشد که بر پایه ی تنوع وکثرت شکل گرفته است.به دیگر سخن کثرت گرایی در نزد براهنی وباباچاهی نوعی کلان روایت در شعر دهه ی هفتاد به حساب می آید.                                                                

 

سومین شاعری که باید از آن نام برد یدالله رویایی است .رویایی که پیش از این ما نیفست حجم را به همراه گروهی از هنرمندان رشته های مختلف هنری ارائه کرده بوداینباربا کتابی متفاوت نسبت به اشعار حجم سابق خود در دهه ی هفتاد حضور یافت. گرچه اشعار "هفتاد سنگ قبر "مربوط به دهه ی شصت می با شد ولی چاپ این کتاب در دهه ی هفتاد به معنی نزدیکی روح این کتاب با شعر این دهه است .رویایی در" هفتاد سنگ قبر "شعر حجم اش رااز بستر دهه ی چهل جدا وبه بستری جدید در دهه ی  هفتاد منتقل می کندواجرایی دیگر از شعر حجم را به نمایش می گذارد.         

وی مانند دیگر کتاب هایش که هر کدام حول یک مضمون می چرخند در" هفتاد سنگ قبر"هم مضمون مرگ را بر می گزیند. ولی بر عکس دیگر کتاب هایش به این مضمون یعنی مرگ وفا دار نیست .بلکه شاعر مرگ ومحتوای سابق آن را مورد خیانت قرار می دهد . مرگ زبان را در اختیار می گیرد واز طریق همین زبان  نفی می شودوشکلی از( زندگی مرگ)به خود می گیرد.

این خود نشان دهند ه ی تغییر وبازاندیشی دوباره حجم در نگاه رویایی است که ما را با حجمی جدید تر آشنا می کند .اما این موضوع برای رویایی نمی تواند گسست از یک مقطع تاریخی – ادبی را به ارمغان بیاورد.                                                                                          

 

جا دارد در این جا بصورت گذرا به چند شاعر وچند نکته ی دیگر اشاره کنم:                          

علی عبدالرضایی یکی از شاعران دهه ی هفتاد بود که در این دهه تقلای بسیاری  برای اجرایی متفاوت از شعر انجام داد. وی گر چه همیشه نافی تاثیر پذیری خود از براهنی وبخصوص باباچاهی بود.اما از نظر جهان بینی و حتی گاهی اجرای شعری بخصوص در کتاب"فی البداهه"در اواخر دهه ی هفتاد وکتاب" جامعه"در اوایل دهه ی هشتاداز این دو شاعر تاثیر فراوانی  پذیرفت.                                                                                                    

تنها نکته ای  که شعر علی عبد الرضایی را نسبت به  شعر دیگر شاعران این دهه مجزا می کند  بعد عاطفی اشعارش است.وی توانست با منتقل کردن من عصیان گر وشخصی خودش به شعر ارتباط بیشتری با خوانند گان حرفه ای و نیمه حرفه ای ادبیات برقرار کند.                             

 

 همین طور با ید بگویم یکی از عواملی که در دهه ی هفتاد بسیار رواج پیدا کرد طنز بود. در این دهه مهرداد فلاح با طنزی جدید ی که می خواست اقتدار سوژه ای  را اربین ببردکه پیش از این در شعر دهه های پیشین حضور داشت .فلاح هم جهان بینی وهم تکثرطلبی در اشعارش را مدیون براهنی وباباچاهی است.حتی مشابه ی این طنزفلاح را هم می توان در اشعار باباچاهی به خوبی دید.                                                                                                                     

اما در کنار این طنز ما با گونه ای هجو نحو شعرهای پیشین ونحو زبان معمول نیز در اشعار براهنی وشاگردانش رودر رو هستیم.                                                                            

هجو نحو مسلط و ایدئولوژی نهفته در زبان( لانگ) وهمچنین هجو نحو شعر های قبل از دهه ی هفتاد را می توان نوعی حرکت انتقادی به حساب بیاوریم.                                                  

از نکات دیگری که در ده ی هفتاد به چشم می خورد کتاب "حرکت وشعر" ابولفضل پاشا است که

گونه ای  سا ده انگاری در شعر به حساب می آیدوجزو آسیب های دهه ی هفتاد محسوب می شود.

دیگر آسیبی که باید به آن اشاره کرد ژورنالیسم ادبی است.یعنی تبدیل شدن صفحه های ادبی به تریبون عده ای خاص برای به نمایش گذاشتن خودوغوغاسالاری ادبی- ژورنالیستی. همچنین  کج فهمی ها وترجمه های غلط از متون فلسفی از دیگر آسیب های ای دهه می با شد.                    

 

5-                                                                                                                       

این یاداشت که بر شعر دهه ی هفتاد نوشته شد تنها در حد یک یادداشت باقی خواهد ماند. جا دارد آثار تمام شاعرانی که در این متن نامشان آمده است بصورت جدا گانه مورد کنکاش و بررسی قرار بگیرند .                                                                                                          

اما در آخر آنچه که امروز مهم شمرده می شود(یا باید بشود )این موضوع است که شعر دهه ی هفتاد چه چیزی را به شعر دهه ی هشتاد می سپارد .و این سپردن چگونه است. تمام آن موج ها چگونه در دهه ی هشتاد آرام خواهند گرفت ونتیجه ی آن تکا پو ها در این دهه ما را به کجا خواهد برد.                                                                                                             

 

پا نوشت:                                                                                                                                  

1-برای بهتر فهمیدن موضوع می توان به مقاله ی(شعر در موقعیت امروز یا موقعیت در شعر امروز) از همین نگارنده  در روزنامه ی  فرهنگ آشتی پنجشنبه 19 خرداد 1384 رجوع کنید.                                       

2- (تفاوت در شعر متفاوط)از همین نگارنده  پنجشنبه 26 خرداد 1384                                                

3- همان                                                                                                                                   

مازیار نیستانی    

پيام هاي ديگران ()

 

Designed By MANE